คนเมืองมีธนาคาร แล้วในชนบทของชาวบ้านจะจัดการการเงินอย่างไร การจัดตั้งองค์กรการเงินชุมชนโดยภาคประชาชน ที่ส่งเสริมการออมทรัพย์และให้บริการทางการเงินแก่ชุมชนนำไปสู่การพัฒนาคุณภาพชีวิต ตัวอย่างของแนวทางการบริหารจัดการธุรกิจชุมชน และการจัดสวัสดิการของชุมชนโดยอาศัยความสัมพันธ์และการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนเป็นอย่างไร ประเด็นนี้ได้รับการหยิบยกขึ้นมาพูดคุยในวงเสวนา เรื่อง “การเงินชุมชนที่เกื้อกูลกัน” โดยมีพระอาจารย์มนัส ขันติธัมโม เครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์ จังหวัดจันทบุรี และ คุณศิวโรฒ จิตนิยม ประธานสถาบันการเงินชุมชนตำบลหนองสาหร่าย มาร่วมแลกเปลี่ยนตัวอย่างการจัดตั้งและบริหารองค์กรทางการเงินในชุมชน 2 พื้นที่ คือ เครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์ จังหวัดจันทบุรี และสถาบันเงินชุมชน ตำบลดงขี้เหล็ก จังหวัดปราจีนบุรี โดยมีคุณประพจน์ ภู่ทองคำ ผู้ดำเนินรายการ สารคดีสภาชาวบ้าน เป็นผู้ดำเนินรายการ
ผู้ก่อตั้งเครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์ จังหวัดจันทบุรี เล่าให้ฟังว่า ชวนมา 26 ปี ชาวบ้านเอาเงินมาออม 110,000 คน เดือนละ 11 ล้านกว่าบาท ปีนึง 130 กว่าล้าน ทำมาตลอดตอนนี้กองทุนมีอยู่ราว 3,400 ล้านบาท มาจัดเป็นระบบในการออมและยืมไปใช้ ก่อนหน้านี้พระอาจารย์โดนสบประมาทว่าเดี๋ยวมีเงินเป็นล้านก็จะมีคนโกงหมด แต่หลวงพ่อมีระบบที่ดีสามารถป้องกันได้ ทั้งยังมีระบบสวัสดิการ ดูแลคนป่วย มีเบี้ยรายวันชดเชยให้ ออมแล้วป่วยก็ได้ ตายก็ได้ กู้ก็ได้ โดยไม่ต้องมีโฉนด พิจารณาจากสัจจะ การออม ออมทุกเดือนไหม คนค้ำจะเป็นคนในครอบครัว หรือเป็นคนในชุมชน ซึ่งก็จะรู้ได้ว่าใครโอเค ทำให้โครงการไม่มีหนี้เสียเลย เพราะคนในชุมชนรู้ว่าใครเป็นใคร ใครน่าให้กู้ได้ให้ยืมเงินไปใช้ได้ ถ้าถึงเวลาไม่มาชำระหนี้ คนในกลุ่มเดียวกันจะไม่สามารถกู้ได้ เพราะทางเครือข่ายการเงินก็จะไม่ปล่อยกู้ในเดือนนั้น ที่พิเศษคือคนนอกเข้าไปไม่ได้ ต้องเป็นคนในชุมชนเท่านั้น โดยมีเงื่อนไขคือ ให้ออมเงินเดือนละ 100 และกำไรที่ได้มาทั้ง 100% จะไม่ออกนอกชุมชนแม้แต่บาทเดียว เพื่อช่วยคนในชุมชนไม่ให้ไปตกอยู่ในระบบกู้หนี้เสียดอกเบี้ยของธนาคาร แต่ใช้เครือข่ายสัจจะ เป็นธนาคารเองที่จะคืนกำไรจากดอกเบี้ยที่คนในจ่าย คืนกลับไปสู่สมาชิกในชุมชนแต่ละแห่ง ซึ่งปัจจุบันเครือข่ายมีหลายชุมชน ทำให้สามารถหมุนเวียนเงินทุนระหว่างกันได้ เช่น โซนทะเลมีเงินมาจากผลผลิตก่อนโซนอื่น ก็สามารถหมุนเวียนไปสู่โซนสวนที่ยังไม่ได้เงินจากการขายผลผลิตให้ไปใช้ก่อนได้
พระอาจารย์มนัส เล่าต่อว่า กลไกในการควบคุมการคืนเงินของสมาชิกก็คือระบบสวัสดิการ ใครไม่คืนเงินจะโดนตัดสวัสดิการ ซึ่งปกติ หากสมาชิกป่วยนอนโรงพยาบาลมีให้คืนละ 1,200 บาท ตายได้ 160,000 บาท สวัสดิการจะเป็นกลไกบังคับให้สมาชิกคืนเงินทุกคน ขาดเงินออมครั้งเดียว โดนตัดสวัสดิการ 20% และในอนาคตคาดว่าจะมีการเพิ่มสวัสดิการให้ผู้ป่วยนอนโรงบาลคืนละ 1,500 บาท และตายได้ 200,000 บาท กลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์ จึงเป็นนวัตกรรมทางการเงินและสวัสดิการชุมชน ที่มีสวัสดิการชุมชนเป็นหัวใจมากกว่าเรื่องเงิน
กรณีของชุมชนหนองสาหร่าย คุณศิวโรฒ จิตนิยม ประธานสถาบันการเงินชุมชนตำบลหนองสาหร่าย แลกเปลี่ยนว่า สถาบันการเงินชุมชนหนองสาหร่าย สร้างขึ้นมาด้วยสำนึกที่ว่า ทุกคนเป็นเจ้าของสถาบันการเงินร่วมกัน พอเป็นคนในชุมชนที่รู้กันหมด จะรู้ว่าใครเดือดร้อนจริง เดือดร้อนไม่จริง เพื่อพิจารณาลำดับการกู้ และมีเงื่อนไขคือ ต้องออมก่อนถึงมีสิทธิ์ได้รับพิจารณา มีเกณฑ์ เช่น ต้องปลูกผักไว้กินเองก่อน 7 ชนิด ต้องทำบัญชีรายรับรายจ่าย และต้องหยอดกระปุกปีละ 400 บาท เป็นเกณฑ์เตรียมตัวในการเข้าระบบสถาบันการเงินชุมชน คนที่จะคืนเงินกู้ได้ต้องเป็นคนดีของชุมชน สามารถใช้ความดีมาค้ำประกันเงินกู้ได้ ทำประโยชน์ตัวเองและคนอื่นไม่เดือดร้อน เช่น กรณีล้างหน้าแปรงฟัน ก็เป็นการปลูกฝังอนามัยให้กับสมาชิกในชุมชน เข้าร่วมประชุมเกิน 8 ครั้ง สามารถกู้ได้ หรือมีรายได้ 40,000 บาท ต่อคนต่อปี ก็สามารถกู้ได้ โดยปกติให้กู้ได้ไม่เกิน 300,000 บาท
คุณศิวโรฒเล่าว่า คนหนองสาหร่ายป่วยเป็นโรคจากสารเคมี เพราะปลูกผักที่ฉีดสารเคมีแล้วก็ซื้อกลับมากินเอง ตกเป็นรายจ่ายปีละ 4 ล้าน สถาบันการเงินหนองสาหร่ายจึงต้องมุ่งสร้างอุปนิสัยการออมให้ได้ คนละ 3 บาท/คน/วัน ตั้งขึ้นเป็นมติชุมชน สถาบันการเงินเลยทำกระปุกออมสินแจกให้สมาชิกออม ลดรายจ่ายค่ากับข้าวด้วยการแลกเปลี่ยนผลผลิตในครัวเรือนระหว่างสมาชิกในชุมชนกันเอง โดยกำไรของสถาบันการเงินหนองสาหร่าย 30% จะเอามาดูแลสวัสดิการของคนทั้งชุมชน ไม่ได้ให้เฉพาะแค่สมาชิก เช่น ทุนการให้กำเนิดบุตร 1000 บาท ทุนเยาวชน 5 ขวบ เดือนละ 50 บาท 10 ขวบ เดือนละ 100 มัธยม เดือนละ 150 บาท เรียนมหาวิทยาลัยเดือนละ 200 บาท ทุนแต่งงานเจ้าบ่าวเจ้าสาว 4000 เป็นเงินขวัญถุง เป็นทุนพัฒนาคุณภาพชีวิตให้สมาชิกในชุมชนเพื่อสร้างคนคุณภาพขึ้นมาสำหรับดูแลชุมชนต่อไปในอนาคตนั่นเอง
Speaker: พระอาจารย์มนัส ขันติธัมโม เครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์ จ.จันทบุรี
คุณศิวโรฒ จิตนิยม ประธานสถาบันการเงินชุมชนตำบลหนองสาหร่าย
คุณประพจน์ ภู่ทองคำ ผู้ดำเนินรายการ สารคดีสภาชาวบ้าน (Moderator)
หัวข้อ: การเงินชุมชนที่เกื้อกูลกัน
วันที่ 27 กันยายน 2565 เวที Talk Stage
สามารถรับชมในรูปแบบวิดีโอได้ที่ : https://www.youtube.com/watch?v=N2chPTr6r7M
